Rodzaje emocji i uczuć

Trudności z rozpoznawaniem swoich emocji i uczuć i odpowiednim zarządzaniem nimi mogą prowadzić do konfliktów, a także przeradzać się w przewlekły stres i problemy zdrowotne. W artykule tłumaczymy różnice między emocjami i uczuciami, a także przedstawiamy listę podstawowych emocji oraz wpływ emocji i uczuć na decyzje podejmowane w życiu.

Czym są emocje podstawowe?

Emocjami podstawowymi (pierwotnymi) nazywamy uniwersalne uczucia, które odczuwają wszyscy ludzie na świecie, niezależnie od pochodzenia, kręgu kulturowego czy środowiska, w którym dorastali. Emocja podstawowe są nierozerwalnie związane z układem nerwowym człowieka i mają bezpośredni związek z działaniem ukierunkowanym na przetrwanie, np. szybką reakcją na zagrożenie.

Podstawowe emocje mogą przeradzać się w bardziej złożone uczucia. Do 6 podstawowych emocji zaliczamy:

• radość – może przekształcać się w uczucia takie, jak zadowolenie, wdzięczność, szczęście czy euforia;
• smutek – przeradza się w melancholię, rozpacz, przygnębienie lub żal;
• strach – naturalna reakcja na zagrożenie, może przerodzić się w uczucia takie, jak np. fobia, panika, niepokój, lęk;
• złość – reakcja na niesprawiedliwość lub frustrację, która może przerodzić się we wściekłość, urazę, irytację lub agresję;
• zaskoczenie – krótkotrwała emocja, z której mogą zrodzić np. zdziwienie lub zachwyt;
• wstręt – jedna z podstawowych emocji, która może chronić nas przed szkodliwymi substancjami, przekształca się w niesmak, odrazę lub obrzydzenie.

Emocje pierwotne a emocje wtórne

Bardziej złożone od emocji podstawowych są emocje wtórne. Emocje wtórne są efektem analizy emocji pierwotnych oraz sytuacji, w której się znaleźliśmy. Nie są uniwersalne i mogą być inne w zależności indywidualnych doświadczeń, kręgu kulturowego czy kontekstu. Emocjami wtórnymi mogą być np. wdzięczność, duma, poczucie winy czy zazdrość.
Emocje wtórne tym samym mają więcej wspólnego z uczuciami, których wyjaśnienie znajduje się w dalszej części artykułu.

Emocje pozytywne a emocje negatywne

Podział emocji na pozytywne i negatywne ma duże znaczenie w zrozumieniu ich wpływu na nasze życie. Stanowi podstawę do zarządzanie emocjami, które – jeśli jest skuteczne – może pomagać nam w utrzymywaniu dobrego zdrowia, redukowaniu stresu czy budowaniu trwałych relacji interpersonalnych i społecznych.

• Pozytywne emocje są przyjemne i sprzyjają dobrostanowi. Poprawiają nasze samopoczucie, zwiększają naszą chęć do działania, pomagają w osiąganiu celów, podnoszą odpornosć na stres i ułatwiają budowanie pozytywnych relacji z otoczeniem.
• Negatywne emocje są nieprzyjemne, rodzą stres i mogą źle odbijać się na zdrowiu psychicznym i fizycznym. Mimo że są postrzegane jako niepożądane, w rzeczywistości są nam niezbędne, ponieważ na ich podstawie zdajemy sobie sprawę z zagrożeń, motywują nas do adaptacji do nowych warunków oraz działania w trudnych sytuacjach.

Emocje a uczucia – różnica

Emocje i uczucia to terminy, które często mylnie utożsamia się ze sobą. W rzeczywistości mają one inne znaczenie oraz odgrywają inne role w życiu emocjonalnym.
Jak już wspominaliśmy, emocje to krótkotrwałe reakcje na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne, które mają wpływ na ciało i umysł i mogą wywoływać reakcje fizjologiczne.
Uczucia to bardziej złożone i trwałe stany emocjonalne. Mogą się rozwijać w wyniku przemyśleń i refleksji nad emocjami i bieżącymi sytuacjami z naszego życia. Uczucia nie są tak intensywne jak emocje, jednak towarzyszą nam dłuższy czas i mają realny wpływ na nasze postrzeganie świata, zachowanie czy decyzje. Przykłady uczuć to m.in. miłość, wdzięczność, duma i zazdrość.
Podobieństwem między emocjami i uczuciami jest fakt, że stany te wynikają z doświadczeń i mają realny wpływ na życie emocjonalne, tj. myśli, zachowania i decyzje.
Umiejętność rozpoznawania emocji i uczuć stanowi podstawę rozwijania inteligencji emocjonalnej, dzięki której jesteśmy w stanie skuteczniej zarządzać swoimi stanami emocjonalnymi.

Rodzaje uczuć

Klasyfikując rodzaje uczuć, możemy posiłkować się m.in. teorią portugalskiego profesora neurologii behawioralnej, Antonio Damasio. Zakłada on, że uczucia dzielą się na:

• uczucia podstawowe emocji uniwersalnych – należą do nich szczęście, smutek, gniew, lęk i wstręt;
• uczucia subtelnych emocji uniwersalnych – należą do nich odmiany szczęścia (euforia, ekstaza), odmiany smutku (zaduma, melancholia), odmiany lęku (nieśmiałość, panika);
• uczucia tła – ogólne, subtelne i długotrwałe stany emocjonalne, które stanowią tło dla innych emocji (np. zmęczenie, lekkość, zadowolenie, niepokój), wpływają na ogólny stan emocjonalny i nie są kierowane na konkretny obiekt lub sytuację.

Inną klasyfikację uczuć przedstawił jeden z ojców polskiej psychologii, Władysław Witwicki. Uważał, że uczucia są rodzajem wrażeń zmysłowych. Jego klasyfikacja przedstawia w istocie relacje międzyludzkie i sytuacje życiowe. Klasyfikacja uczuć według Witwickiego obejmuje:

• uczucia wobec silniejszych życzliwych – wdzięczność i uczucie czci;
• uczucia wobec życzliwych równych – przyjaźń;
• uczucia wobec życzliwych słabszych – litość, uczucia opiekuńcze;
• uczucia wobec silniejszych wrogów – zawiść, nienawiść;
• uczucia wobec nieprzyjaciół równych – bezradność, impas;
• uczucia wobec słabszych wrogów – wstręt, pogarda, ironia, lekceważenie.

Wpływ emocji i uczuć na podejmowane decyzje

Roli emocji w podejmowaniu życiowych decyzji nie sposób przecenić. To właśnie emocje wpływają na nasz sposób myślenia i ocenę sytuacji, a także definiują priorytety.

• Pozytywne emocje, m.in. zadowolenie i radość, mogą nastrajać nas do życia optymistycznie, a tym samym skłaniać do podejmowania działań, w tym działań ryzykownych.
• Emocje negatywne, np. smutek i strach, sprawiają, że jesteśmy ostrożniejsi i mniej pewni, co skłania nas do zachowań bezpiecznych i rezygnacji z działania.

Osoby, które dobrze rozumieją własne emocje, mogą czerpać z tego korzyści w postaci łatwiejszego podejmowanie decyzji w sytuacjach stresowych i wymagających szybkiego działania, kiedy nie mamy wystarczająco dużo czasu na myślenie analityczne.
Wiedzę na temat emocji i uczuć można zgłębić podczas lektury m.in. publikacji Andrzeja Dąbrowskiego “Wpływ emocji na poznawanie” oraz Paula Ekmana i Richarda J. Davidsona “Natura emocji. Podstawowe zagadnienia”.